Mitoza a mejoza: czym się różnią w zadaniu maturalnym
Mitoza to jeden podział dający dwie komórki identyczne z macierzystą; mejoza to dwa podziały dające cztery komórki o połowie chromosomów i innym zestawie genów.
Polecenie maturalne rzadko pyta „czym jest mitoza”. Pyta o skutek: ile komórek powstanie, jaką będą miały liczbę chromosomów, czy będą identyczne z komórką wyjściową, w którym momencie doszło do wymiany odcinków chromatyd. Odpowiedź wymaga więc nie definicji, tylko umiejętności wskazania jednej cechy, o którą pyta polecenie.
Najkrótsza droga do zapamiętania obu procesów prowadzi przez ich rolę. Mitoza obsługuje wzrost i wymianę komórek — organizm potrzebuje kopii wiernej, bo komórka skóry ma być taka sama jak ta, którą zastępuje. Mejoza obsługuje rozmnażanie płciowe — tu potrzebna jest komórka o połowie materiału, bo drugą połowę wniesie gameta drugiego rodzica, i potrzebna jest zmienność, bo na niej opiera się dobór naturalny.
Stąd bierze się wszystko, co je odróżnia. Skoro mejoza ma zmniejszyć liczbę chromosomów o połowę, musi mieć etap, w którym chromosomy homologiczne rozchodzą się do różnych komórek — to pierwszy podział mejotyczny. Skoro ma dawać zmienność, musi mieć etap wymiany odcinków między chromatydami chromosomów homologicznych, czyli crossing-over w profazie pierwszego podziału. Mitoza nie potrzebuje żadnego z tych dwóch, więc ich nie ma.
Uwaga na pułapkę, która wraca w arkuszach: druga faza mejozy przebiega tak samo jak mitoza — rozchodzą się chromatydy siostrzane, nie homologi. Zadanie pokazujące schemat samego drugiego podziału mejotycznego bywa dlatego mylone z mitozą. Rozstrzyga liczba chromosomów w komórce wchodzącej w podział: w mejozie II jest już zredukowana.
Mitoza a mejoza: porównanie w tabeli
| Kryterium | Mitoza | Mejoza |
|---|---|---|
| Liczba podziałów | jeden | dwa następujące po sobie |
| Liczba komórek potomnych | dwie | cztery |
| Liczba chromosomów w komórce potomnej | taka sama jak w macierzystej | zredukowana o połowę |
| Genetyka komórek potomnych | identyczne z macierzystą i ze sobą | różne od macierzystej i od siebie |
| Crossing-over | nie zachodzi | zachodzi w profazie pierwszego podziału |
| Co się rozchodzi w pierwszej anafazie | chromatydy siostrzane | całe chromosomy homologiczne |
| Gdzie zachodzi | komórki somatyczne — wzrost, regeneracja, rozmnażanie bezpłciowe | komórki linii płciowej — powstawanie gamet i zarodników |
Gdzie najczęściej ginie punkt
- Odpowiedź podaje liczbę komórek potomnych, a polecenie pytało o liczbę chromosomów — albo odwrotnie. To dwie różne cechy i punkt jest za tę, o którą pytano.
- Crossing-over przypisany mitozie albo drugiemu podziałowi mejotycznemu. Zachodzi wyłącznie w profazie pierwszego podziału mejozy.
- Zdanie „mejoza daje komórki haploidalne” bez wskazania, że redukcja następuje w pierwszym podziale, gdy polecenie pytało o to, w którym momencie.
- Opisanie różnicy słowem „mniej materiału genetycznego”. Chodzi o liczbę chromosomów, a nie o masę czy ilość DNA — przed podziałem DNA jest już zreplikowane.